Skip to main content

Opdrachtgeverschap - Cocreatie, zelfregulering en ondersteuning in scholen(ver)bouw

Auteur
Michel Geertse

Opdrachtgeverschap bij de verbouw van basisscholen en kindcentra is een zaak van gezamenlijk overleg, het vergt een lange adem, en dwingt tot kiezen of delen. Samen dienen de organisaties eruit te komen. Cocreatie heet dat. Hoe krijgt dat vorm?

Aandachtspunten:

-Opdrachtgeverschap is cocreatie: betrek de belangrijkste stakeholders bij het project en zorg voor een heldere rolverdeling

-Opdrachtgeverschap is ingewikkeld: probeer niet zelf het wiel opnieuw uit te vinden, maar maak gebruik van bestaande kennis van gemeentelijke programma’s, kennisinstellingen en ervaren collega’s.

-Opdrachtgeverschap vraagt om regie: zorg voor grip op het verbouwproces en verlies de ambities niet uit het oog.

-Opdrachtgeverschap is kostbaar: houd rekening met financiële randvoorwaarden, verken de mogelijkheden van financiële ondersteuning en zorg voor een efficiënte inrichting van het verbouwproces.

Voorbeelden:

-Herbestemming van kerk en uitbreiding tot multifunctioneel complex: MFA Het Kruispunt, Tilburg

-Samenwerking van meerdere partijen in wijkvoorziening: MFA Huis van de Heuvel, Breda

-Renovatie van naoorlogse school: OBS Wilgenstam, Rotterdam

Opdrachtgeverschap is cocreatie

Wie neemt de regie bij de complexe besluitvormingsprocessen over de verbouw van kindvoorzieningen? Simpel gezegd: wij allemaal. Maar hoe doe je dat in de praktijk? Opdrachtgeverschap in de verbouw (en bouw) van onze collectieve voorzieningen is een ingewikkelde aangelegenheid waarbij meerdere instellingen betrokken zijn: de overheid (lees de gemeente), onderwijsinstelling(en) en welzijns-, zorg- en opvangorganisaties. Zij moeten overeenstemming bereiken over een breed palet aan taken, wensen en verantwoordelijkheden. Belangen stemmen niet altijd overeen. Toch moeten ze er in goed onderling overleg uit komen. Gezamenlijk naar oplossingen zoeken heet cocreatie in populair bestuurlijk jargon (Van Berlo 2012).

De laatste jaren beperkt de overheid zich tot haar kerntaken en leunt steeds meer op de ‘eigen verantwoordelijkheid’ van burgers en het maatschappelijk middenveld om beleidsdoelen te realiseren. In scholenbouw manifesteert cocreatie zich nadrukkelijk in de voortschrijdende doordecentralisatie van huisvestings- en onderhoudsbudgetten. Schoolbesturen krijgen meer mogelijkheden om twee pijlers van de verzorgingsstaat, (basis)onderwijs en (jeugd)zorg, meer met elkaar te verbinden, zodat sterkere centrale voorzieningen in de dorpen en wijken ontstaan, in samenwerking met de gemeente, lokale organisaties en bewoners. Omdat de meeste betrokken instellingen de benodigde kennis en ervaring ontberen om als goed bouwheer op te treden, zijn tal van organisaties opgericht om de beoogde zelfregulering in goede banen te leiden. Ondersteuning en coördinatie van het opdrachtgeverschap bij basisscholen en kindercentra worden op hogere schaalniveaus geborgd en gestimuleerd, maar daar kan nog een slag worden gemaakt.

Structurele upgrade, transformatie en herontwikkeling

Nieuwbouw komt de laatste jaren relatief minder voor (SESAM). Provisorische maatregelen om het ergste achterstallig onderhoud te verlichten waren al gemeengoed, maar tegenwoordig winnen structurele upgrade, uitbreiding, transformatie en herontwikkeling van bestaand vastgoed rap terrein. Technische verbeteringen van binnenklimaat en duurzaamheid (energieverbruik) staan hoog op de (politieke) agenda. Met een geïntegreerde aanpak en creatieve invulling is vaak meer mogelijk met de bestaande gebouwenvoorraad dan voorzien. In Oisterwijk bijvoorbeeld is een oud zusterhuis herbestemd en uitgebreid tot Brede school Waterhoef. In Veghel is een kloostercomplex omgevormd tot dorpshuis Zijtaart met een brede school. En in Tilburg is een kerk sinds 2011 een gemeenschapszaal van een multifunctioneel complex (MFA Het Kruispunt). De upgrade van Openbare basisschool De Wilgenstam in Rotterdam tot meest duurzaam gerenoveerd schoolgebouw in Nederland werd mede bekostigd met een tijdelijke subsidieregeling van Agentschap NL, het Unieke Kansen Programma ‘Naar Energiezuinige Scholen en Kantoren’, of simpelweg UKP NESK voor kenners (Redactie 2011).

 

Voormalig zusterhuis herbestemd tot brede school, Brede School Waterhoef, Oisterwijk, DAT architecten 2011 (Foto Petra Appelhof)

Coördinatie en integraliteit

Deze voorbeelden – in alle gevallen multifunctionele complexen/recente verbouwingen of renovaties – laten zien dat cocreatie tot functioneel en architectonisch overtuigende oplossingen kan leiden. Het zelfreguleringsvoornemen wordt begeleid door coördinatie en ondersteuning van het opdrachtgeverschap centraal te borgen. In het bijzonder voor de scholen(ver)bouwopgave is dat urgent. Het betreft een enorme bouwopgave in een sector met vele incidentele, onervaren opdrachtgevers. Daarom organiseren gemeentes de coördinatie en continuïteit van het opdrachtgeverschap in centrale gemeentelijke programma’s. Tevens vindt zo goed mogelijk afstemming plaats met aanpalende beleidsterreinen, zoals welzijn, cultuur, sport en financiën/inkoop. Het opstellen van deze integrale huisvestingsplannen en masterplannen moet meer zijn dan het op een lijst plaatsen van bestaande initiatieven met een begroting. Professionalisering wordt bereikt door de interne verkokering te doorbreken en communicatie tussen betrokken gemeentelijke diensten te bevorderen (Geertse, Talman 2011). 

(Gedelegeerd) opdrachtgeverschap

Schoolbesturen, maar ook gemeentes, die het opdrachtgeverschap niet zelf willen of kunnen organiseren, delegeren het opdrachtgeverschap geheel of gedeeltelijk naar een commercieel adviesbureau dat wel over kennis en ervaring beschikt. Dergelijke adviseurs domineren momenteel de scholen(ver)bouw in Nederland. Zij nemen ruim twee derde van de Europese en nationale aanbestedingen van scholen(ver)bouw voor hun rekening (SESAM). Uiteraard is het verstandig om professionals in te huren wanneer de benodigde kennis en ervaring niet aanwezig is, maar kanttekeningen zijn op hun plaats. Gedelegeerd opdrachtgeverschap is een ad-hocoplossing, niet een structurele investering in de professionalisering van het opdrachtgeverschap in scholen(ver)bouw. Immers, de betrokken onderwijsinstellingen bouwen nauwelijks zelf kennis en ervaringen op. 

Adviseurs zijn er in velerlei soorten en maten: huisvestingsadviseurs, technisch adviseurs, bouwmanagementbureaus, inkoopbureaus, juristen et cetera. Het is derhalve zaak om eerst de behoefte aan ondersteuning te inventariseren en vervolgens één of meerdere adviseurs aan te trekken die passen bij de organisatie en de opgave. Het delegeren van (delen van) het opdrachtgeverschap ontslaat de opdrachtgever niet van diens eigen verantwoordelijkheden. Adviseurs werken veelal met standaardprocedures en -specificaties. Het is aan de opdrachtgever om in samenspraak met de andere stakeholders tot gezamenlijke ambities te komen die als input voor het proces kunnen dienen. Wanneer de projectdefinitie volledig aan de adviseur overgelaten wordt, zal het eindresultaat eerder confectie zijn dan een toegesneden maatpak, waarmee het kindcentrum jaren vooruit kan. 

Opdrachtnemers klagen veelvuldig over (vermeende) consequenties van gedelegeerd opdrachtgeverschap. Met name architecten klagen dat rechtstreeks contact met de opdrachtgever onmogelijk is. Aannemers klagen dat ze niet meer rechtstreeks de architect om een toelichting op zijn ontwerp kunnen vragen. Adviseurs worden regelmatig verantwoordelijk gehouden voor veel misstanden in het opdrachtgeverschap bij scholen(ver)bouw. Zij hebben baat bij een compact, efficiënt proces. Door eisen op te schroeven vallen veel potentiële opdrachtnemers af en kan het selectieproces snel doorlopen worden (Rodermond 2009, p. 49).

Meer lezen? In de Scholenbouwtlas. Verbouwen als nieuwe opgave voor basisscholen en kindcentra (het boek), staat een uitvoeriger tekst over dit onderwerp.

 

Literatuur:

Berlo, D. Van (2012): Wij, de overheid. Cocreatie in de netwerksamenleving, Den Haag

Geertse, M., B. Talman (2011): ‘Samenwerking leidt tot betere architectenselectie’, Architectuur Lokaal nr 78, 2011, 18-19

Redactie (2011): ‘Het unieke is dat wij deze renovatie zelf hebben bedacht én gerealiseerd’, in: Schoolfacilities, oktober 2011

Rodermond, J. (e.a) (2009): Geen meter te veel. Agenda scholenbouw, Rotterdam Stimuleringsfonds voor de Architectuur

SESAM, online applicatie die de database van het Steunpunt Architectuuropdrachten & Ontwerpwedstrijden ontsluit

(afbeelding: Brede School De Waterhoef, Oisterwijk, foto Petra Appelhof)